Türkiye’de olumlu işler kolay yapılmıyor. Düşünün, Darwin’in temel kitabı Türlerin Kökeni (1859) Türkçede ancak 111 yıl sonra (1970) çevrilip basılabiliyor. Türkiye’de Darwin’le ilgili sorun politiktir. Sorunu inançla ilişkilendirmek, evrim kuramının ülkemizde yerleşmesi yolunda çaba harcayanaları çıkmaza sürükler. 2009 Darwin Yılı’nda Darwin halkın gündemine gelebildi mi? Ne yazık ki, hayır. “Yeterince değil”, bile diyemeyiz.

Seksüel Seçme’nin ilk baskısının (1977) hala piyasada olması konusuna gelince, bunun çevirideki sorunlara ilgisi yoktur. Özenli bir çeviridir. Nedenini siz gayet güzel izah etmişsiniz: “Darwin’in Türlerin Kökeni kitabının bir çok biyoloji öğrencisi tarafından okunmamasının sebebi de aslında bu kitapta anlatılanların rafine bir şekilde ders kitaplarında bulunması, bir kısım fikirlerin de geçerliliğini yitirmiş olması – o yüzden Türlerin Kökeni’nin ders kitabı olarak okutulmasının pratik olmayışı.”

Bu ise eğitim sistemimizle ilgili. “Pratik olmayışı” demişsiniz ya, bir biyoloji öğrencisinin öğrenimine “pratik” bakımdan yaklaşmasının adı pragmacılıktır. Bu öğreti de, Amerikan felsefesinin felsefeye biricik armağanıdır. Bu sözlerim kesinlikle size ya da buraya yazan arkadaşlara değil. Amacım başka.

Bakın, siz Darwin’in eski bir kitabının İngilizce baskısı karşısında nasıl heyecana kapılmışsınız; ama kaç kişi sizin gibi? Kaç biyoloji öğrencisi, hatta akademisyen Darwin kadar meraklı ve heyecanlı? Darwin’i okuyup okumamaya “pratik” bakımdan yaklaşmak, kişiye çok şey kaybettirir. Darwin gibi büyük bir bilimci neleri araştırmış, neler düşünmüş, nelerin üzerinde durmuş ya da durmamış, teorisini nasıl kurmuş, nasıl ifade etmiş, vb. Bunlar çok önemli ve ancak Darwin’den, Darwin okunarak öğrenilebilecek şeyler.

Başka bir örnek vereyim: Mısır hiyerogliflerini okuyan Champollion’dur. Onun, Milli Kütüphane’de 1828 baskılı (ilk baskı) en önemli kitabı bulunuyor (Fransızca). Bu kitaba Türkiye’de acaba kaç arkelolog, dilbilimci, üniversite öğrencisi, entellektüel, … ya da sıradan insan merak edip bakmıştır, dersiniz? Kaç kişi sizin Darwin’in kitabının eski bir baskısı karşısında duyduğunuza benzer bir heyecan duymuştur, dersiniz?

Yukarıda bir arkadaş “Principia Mathematica”yı anmış. Bu adla anılan kitap Russell ve Whitehead’in çok ünlü ve önemli matematiksel mantık kitabıdır (sanırım 1910′da basılmış). Newton’un kitabı ise yalnızca “Principia” diye anılır ve tam adı “Philosophia Naturalis Principia Mathematica”dır.

Bu kitap üniversitelerde okutulmaz ve okutulamaz. Kitaptaki notasyon da bugünkünden farklıdır (belki günümüz notasyonuyla basılmış örnekleri de vardır, ki olmalı); bugün esas olarak Leibnitz’in notasyonunu kullanılmaktadır. Calculus’u bulan ya da kuran bir adam yoktur; ama Newton ve Leibnitz’le başladığı söylenebilir. Bu ikisinin çekişmesi İngiltere-Almanya ilişkilerine de yansımıştır. Mühendislerin yararlandığı Calculus elkitapları (handbook) vardır. Bunların ilklerinden biri G. S. Carr’ın, yanlış anımsamıyorsam 1903 baskılı kitabıdır. Bu kitap ODTÜ Kütüphanesi’nde vardır ve 1970 baskılıdır. Kitabı şunun için sözkonusu ediyorum: Carr’ın kitabı, ünlü matematikçi Ramanujan’ın yoksul bir Hintli yaşantısı sürdürürken matematik öğrendiği kitaptır. Bildiği hemen herşeyi bu kitaptan öğrenmiş ve matematikte yaratıcı olmuştur. Acaba ODTÜ Kütüphanesi’nde bu kitabı eline alan kaç kişide, kitaba karşı sırf bu nedenle bir merak uyanmıştır? (Heyecanı bir yana bırakıyorum.) Hemen her zaman bir kişi bulunur.

Başka örnekler de verebilirim, ancak zamanım kısıtlı ve epey yazdım. Başa dönersem, işte eğitim sistemimiz merakı, heyecanı, şevki, … törpülüyor, hatta öldürüyor… Ve konuyu özelleştirirsem, biyoloji öğrencilerinin Darwin gibi birinci sınıf bir bilimcinin düşünme ve ifade tarzıyla, araştırıcılığıyla, merak duygusuyla, …, hatta sempatikliğiyle tanışmamış olması ne acı. Ve kimi “değerler”, ancak belirli bir yaşta ve koşulda kazanılabilir.

Merak, vb. çok önemli, ama bilmek de önemli tabii. Onu da atlamayayım. Örneğin da Vinci “Elyazmaları”na şöyle bir not düşmüştür (anımsadığım kadarıyla yazıyorum): “Neden kimi dalgaların (deniz dalgaları kastediliyor) ötekilerden daha koyu mavi olduğunu araştır.” Kuşkusuz, meraklı bir insan. Ama neyi bilmediğini ya da asıl neyi bilmesi gerektiğini bilmiyor ve sanki denizin niçin mavi olduğunu biliyormuş gibi yazıyor.

Neyse, sözü uzatmayayım.

Bir kez daha vurgulamak gereği duyuyorum: Sözlerim kesinlikle size ve buraya yazan arkadaşlara değil. Hep hepsi, genel bir sorundan sözetmeye çalıştım.

İyi çalışmalar dilerim. (3 Şubat 2011)

Verdiğiniz bilgiler için çok teşekkürler. Bunca bilgiyi okurken “keşke bir de bu agresif tavırla yazılmasaydı” demeden edemedim. Zaten benim alıntıladığınız sözlerimde açık bir şekilde kitabın içini görmediğimi sadece başlığına bakarak bir önyargıya vardığımı ben kendim itiraf ediyorum. Ama her nasılsa burada bir sürü kişi tarafından kötü niyetle yazılmamış olan her şeyi saldırı olarak algılamış olduğunuz hissine kapıldım (belki ben yanlış bir hisse kapılmış olabilirim, öyleyse problem yok). Ne gereği var? Belli ki okurların hemfikir olduğu bir durum var, o da bu kitapların Türkçe çevirilerinin zor okunduğu. Çevirmen çok yetkin bir kimse olabilir, elinden geleni yapmış olabilir. Çeviri eski olabilir vesaire… Kimse taş atacak bir suçlu aramıyor (dolayısıyla size veya tanıdığınız kişilere saldırılmış gibi hissetmenize gerek yok zannediyorum), ortada bir problem var ve bu dile getiriliyor. Demek ki bir şekilde, kitaplara çok emek harcanmış olsa da, her baskıda yeniden gözden geçirilmiş olsa da okur memnun kalmıyor. Bu gerçeği kabullenip, belki de kitabın satmayışını yeni baskılar yapamayışını bu açıdan değerlendirmek lazım.

Özetle, böyle sanki ayrı tarafların kavgacılarıymışız gibi tavır almak üzücü, problemleri kabullenip birlikte çözmek mümkün mü diye düşünmek belki daha güzel olurdu.

Selamlar.

Duygu

Bu kitabın Öner Ünalan tarafından yapılan çevirisi 1977′de basılmıştır ve piyasada hala bu 1. baskı satılmaktadır. Kitabı başka çeviren olmamış ve başka baskı da yapmamıştır. 35 yıldır aynı baskı satılmaktadır. Düşünün, Türkiye’de Darwin’in kitaplarına ilgi gösterenelrin sayısı ne kadar az…

“Seksüel” / “Eşeysel” konusuna gelince, kitabı şöyle bir karıştırmış ya da hiç olmazsa “İçindekiler” kısmına göz atmış olsaydınız, çeviride “eşey”, “eşeysel”, vb. sözcüklerin kullanılmış olduğunu görürdünüz. Yıl 1977. Türkçe bugünlere kolay gelmedi… Kitabın çevirisine “Eşeysel Seçme” adını koymayı çevirmen de bilirdi; ancak bildiği bir başka şey daha olmalı…

“Türlerin Kökeni”nin çeşitli çevirileriyle boğuşan arkadaşlara önerim ise, Evrensel Basım Yayın’dan çıkan Öner Ünalan çevirisini okumaları. Bu çeviri “Türlerin Kökeni”nin ilk (kitabın ilk baskısından 111 yıl sonra) ve İngilizce aslından (Almancasıyla da karşılaştırılarak yapılan) Türkçe çevirisidir ve zaman içinde, Türkçenin gelişmesine uygun olarak çevirmen tarafından dili her baskıda yenilenmiştir.

Çeviri ilk kez 1970′te Sol Yayınları tarafından (1 kez), sonra 1976-1996 arasında Onur Yayınları tarafından (4 kez) basılmıştır. Daha sonra Öner Ünalan çevirisini Evrensel Basım Yayın’a bastırmaya başlamıştır. Onur Yayınları ise Sevim Belli’nin Fransızcadan yaptığı çeviriyi (2. el çeviri) basmaya başlamıştır. Arkadaşların çeviri dilinde zorlanmalarının nedenlerinden biri de budur; kitap, İngilizceden Fransızcaya, Fransızcadan da Türkçeye çevrilmiştir. Tavşanın suyunun suyu hikayesi…

Öner Ünalan dikkate değer, titiz bir çevirmendir. Darwin’in en önemli 3 yapıtını (“Türlerin Kökeni”, “İnsanın Türeyişi”, “Seksüel Seçme”) Türkçeye kazandıran kişidir. Einstein-Infeld’in “Fiziğin Evrimi”ni, Marx’ın “Matematiksel Elyazmaları”nı da gene o çevirmiştir. Kendisi aynı zamanda dilcidir. Dil üzerine kitapları (örneğin “Dil ve Politika”) ve dergilerde yayınlanmış çok sayıda yazısı vardır. Aynı zamanda edebiyatçıdır. Hikaye dalında 1965 Yunus Nadi Armağanı 1.’lik ödülünü kazanmıştır. Dahası, “Darwin Ne Yaptı?” adında bir kitabı da vardır. Kısaca, Türkçeye ve çevirdiği konulara hakim bir çevirmendir. İnternetten hakkında bilgi edinilebilir.

Mustafa Yılmaz arkadaş, “Türlerin Kökeni”nde çizime rastlamadığını söylüyor. Darwin bu kitabına çizim koymamıştır. “İnsanın Türeyişi” ve “Seksüel Seçme”de ise çizimler vardır.

Sevgin arkadaş ise keşke Türlerin Kökeni’nin “basımlarının Türkçe’ye ayrı ayrı çevrimleri yapılmış olsa” diyor. “Türlerin Kökeni’nin ilk baskısı 1859′da yapılmıştır. Kitap Darwin’in sağlığıda 6 kez basılmıştır: 2. baskı, 1860; 3. baskı, 1861; 4. baskı, 1866; 5. baskı, 1869 ve 6. baskı, 1872. Darwin,1872′ye dek düzeltme ve eklemelerle kitabını sürekli gelişmiştir ve kurama yönelik eleştirileri de kitabında yanıtlamaya çalışmıştır. Bütün bu baskıların ayrı ayrı çevirilerinin yapılıp basılması olacak iş değildir. Çevirmeye gerek olmadığı halde, bu eski baskıların İngilizce baskıları da yapılmamaktadır. Bu konuda (Darwin’in kitabını nasıl oluşturduğu ve geliştirdiği konusunda) araştırma yapmak isteyen kişinin İngilizce öğrenmesi daha doğru olur. Tabii, kitabın sıraladığım bütün baskılarını edinmek de sorun olabilir.

Gene Sezgin arkadaş şöyle demiş: “Araştırdığım kadarıyla değişik çeviriler değişik uzunlukta. Hiç sansürlenmemiş ya da kısaltılmamış temiz bir çeviri bulabilsem süper olurdu.” Ayrı yayınevlerinin baskılarının farklı uzunlukta (“sayfa sayısı” demek istiyorum) olması, sayfa boyutundan, kullanılan harf karakterinden, punto büyüklüğünden (10 pt, 12 pt, vb.) ve sayfa düzenlemesinden kaynaklanmaktadır. Elimde, “Türlerin Kökeni”nin farklı yayınevlerince basılan bütün Türkçe çevirileri var ve bunların hiçbirinde “sansür”e rastlamadım. Kitabın ayrı yayınevleri tarafından basılan İnglizceleri de, gene aynı nedenle, farklı uzunluktadır.

Saygılarımla. (2 Şubat 2012)

Türlerin Kökeni’ni şu anda Türkçesinden okuyorum. Elimdeki çeviri Sevim Belli’ye ait. (Onur, 6. baskı) İç kapak notunda çeviri Fransızcadan yapılmış ve İngilizcesiyle karşılaştırılmıştır(!) diyor. Birinci baskı Haziran 1970 tarihli imiş.

Kitabın Türkçesiyle boğuşmaktan helak olmak üzereyim. Çevirinin çok ciddi problemleri var. Öncelikle seçilen kelimelerin bazıları zor anlaşılıyor. Bir çok kavram için parantez içerisinde verilen tanımlar daha tanıdık: örgenlenmiş (organik), yaradılış aykırılıkları (hilkat garibeleri), dizelgelerimde (tablolarımda), eğretili (mecazi) vb. İkinci olarak İngilizce metinde geçen bütün tamlamalar yapı korunarak aynen çevrilmiş. Aslına yakın durmaya çalışılırken ana dili Türkçe olan okura uzak kalınmış. Son olarak enteresan çeviri tercihleri göze çarpıyor. Elimdeki baskının 140. sayfasının hemen başına “Amerika hintlilerinin kalıntıları”ndan bahsedilmiş. Kim acaba bu “hintliler” diyerek orijinal metne baktığımda “ancient Indian ruins in the Southern United States” ifadesini gördüm. Herhalde kızılderilileri kastediyor deyip geçtim.

Kitabı bu çeviriyle bitirip bitiremeyeceğimi henüz bilmiyorum. Ancak elimden geleni yapıyorum.

Saygılar

Okudum efendim, mühendisim ;)