我中文？

Efenim hatırlarsanız çoook uzak atalarımın kimler olduğu merak edip DNA’mı Genographic projesine göndermiş sonuçları da sizinle paylaşacağımı söylemiştim. (O yazı burada.) Üzerinden aylar geçti, sonuçlar da bana ulaşalı aslında epey bir zaman oldu ama ben bir türlü bu konuda yazamadım. Zira aldığım sonucu nasıl yorumlayacağım bilemiyordum, hakkında biraz daha araştırma yapayım diye uygun zamanı bekliyordum, yoğunluktan fırsat olmadı.

Sağolsun Barış bugün “yengeciğim sonuçlar ne oldu” diye yorum girince, daha fazla beklemeden sonuçları paylaşmaya karar verdim. Anladığım kadarıyla da açıklamaya çalışacağım. Bu konuda bilginiz varsa yorum yazıp hata ettiysem paylaşmaktan lütfen çekinmeyin.

Efendim tahminlerim doğru çıktı, anne tarafından Çinliymişim (Wǒ shì Zhōngguó rén :)). (Oysa ki biz, anneannemin her yemekten sonra meyvesini yiyip üzerine bir parça peynir ile “tuzlu kapanış” yapmasından dolayı Fransızgillerden olduğumuzu düşünürdük mon cher! Malheureusement nous ne sommes pas français, mais ce n’est pas grave…).

Sonuçlara göre “Haplogroup F” çıktım.

Yukarıdaki harita benim anne tarafımdan atalarımın Afrika’dan çıktıktan sonra izledikleri yolu gösteriyor.

Bir karşılaştırma olması bakımından yine Türkiye’den bir başka arkadaşımın sonucu şöyle gelmişti (Haplogroup H):

Bu da benim haplogrubumun (F) yakınlaştırılmış hali.

Benim çoooook eski zamanlardaki atalarım, yaklaşık 50 000 yıl önce, Doğu Asya’ya doğru ilerlemeye başlamışlar. Bu haplogrubun büyük olasılıkla Orta Asya’da Hazar Gölü ile Baykal Gölü arasında bir yerlerde ortaya çıktığı düşünülüyor. F haplogrubunun, Asya’da yaygın olan diğer iki grup olan B ve M ile birlikte hemen hemen bütün Doğu Asya’nın kurucu gruplarından olduğu düşünülüyor.

Sağolsun Genographic bu harita sonucunu gösterdiği sayfada bir de o bölgeden (daha doğrusu o haplogruba dahil) kadınlara örnek resimler koymuş. Ben de kendimi ekledim. Bakın burada biraz çekik gözlü çıkmışım. Ama yaşlanınca en çok Kaşmir’li teyzeye benzeme ihtimalim var. (Bu arada bu çekik göz espirilerini ABD’de nasıl ayıplıyorlar anlatamam).

Arkadaşımın grubu olan H haplogrubunun bilgilerine baktığımızda onun sonucu daha mantıklı geliyor kulağa. Zira sitedeki bilgiye göre H haplogrubunun %25′i bugün Türkiye’de yaşıyormuş. Bu grup her ne kadar Batı Avrupa gruplarından sayılsa da doğuya da oldukça yayılım göstermiş. H grubunun Asya taraflarında ortaya çıkışının yaklaşık 30 000 yıl önce, Avrupa’ya varışının da 10 000-15 000 yıl önce olduğu tahmin ediliyor. Tam bir karşılaştırma yapayım:

Afrika’dan çıkan atalardan R grubu haline gelen bir grup, Mezopotamya civarında kız meselesi yüzünden tartışınca, bizim arkadaşın annesigil Kuzeye yönelmiş, annemgiller de Orta Asya’ya doğru gitmişler. Bizim arkadaşın atalar daha sonra Avrupa’ya devam etmiş (yeşil ok), en son da herhalde oradan Anadolu’ya göçen ataları olmalı. Benimkiler F grubu halini aldıkları (kırmızı oklar) Orta Asya’dan Anadolu’ya ne zaman nasıl gelmişler bilmiyorum. Zaten dikkat ederseniz benim bilgilerim 50 000 yıl öncesinden yakına gelmiyor, ama arkadaşın bilgileri görece daha yakın, 10 000 yıl öncesine kadar geliyor. Bu arada muhtemelen 70 000 yıl önce çıkan bu kız meselesi yüzünden bizim ailelerin arası da hala bozuktur, düğünlerde filan karşılaşılınca böyle bi soğuk gerginlik olur.

Peki bütün bu bilgiler nereden geliyor? Şu kadarcık DNA diziliminden:

Yukarıda gördüğünüz 569 bazdan oluşan dizilim benim mitokondriyal DNA’mın bir parçasını gösteriyor. (Peki mitokondriyal DNA nedir? Vücudumuzdaki hücrelerde aslında iki çeşit DNA bulunuyor, birisi çekideğin içinde bulunan ve genom adını verdiğimiz 23 çift kromozomdan oluşan DNA, diğeri ise hücrenin enerji yapan organeli mitokondrinin kendine ait yuvarlak, küçücük ve basit DNA’sı. Bu mitokondriler bize annemizin yumurta hücresinden aktarılıyor -yani vücudumuzdaki bütün mitokondriler anneden geliyor. Bu yüzden anne tarafından ataların izini sürebilmek için mitokondri DNA’sına bakılıyor. Baba tarafından atalar için ise çekirdekteki genomdaki Y kromozomuna bakılması gerekiyor. Haliyle bende Y kromozomu yok, ama baba tarafından ataları öğrenmek için aileden erkek kardeş, baba, amca, amca oğlu, dede (babanın babası) gibi birinin bu testi yaptırması hepimiz için yeterli. Benim sonucum da bizim ailede anneannem ile ortak atası olan bütün kadınlar ve erkekler için geçerli.)

Peki bu dizilim bu bilgiyi edinmemizi nasıl sağlıyor?

İngilizce bilenler için burada çok güzel açıklamış Genographic. Ama ben de üşenmeyip Türkçe anlatacağım:

Gerek bu proje, gerekse başka araştırmalar kapsamında, Dünya’nın çok çeşitli bölgelerinde bir sürü insan popülasyonunun, etnik grupların, bireylerin mitokondri DNA’sını incelemişler ve bir veritabanı oluşturmuşlar. Aynı etnik kökenden gelen insanların dizilimleri birbirine çok benziyor ve benzer mutasyonları (değişiklikleri) içeriyor. Siz DNA’nızı gönderdiğinizde bu 500-600 bazlık bölgenin dizilim analizini yapıyorlar ve veritabınındaki dizilimler ile karşılaştırıyorlar. Yukarıdaki resimde sarı renkle işaretlenmiş olan bazlar, benim DNA’mın standart dizilim ile karşılaştırılması sonucu ortaya çıkan farklılıkları gösteriyor. Bu farklılıkların (bir nevi etiket gibi düşünebilirsiniz bunları) hangi etnik gruplarda olduğuna bakıyor ve benim de o grupla ortak atalardan geldiğim sonucuna varıyorlar.

Örnek:

Aşağıda iki farklı insanın DNA dizilimlerinden bir parça var:

Bu ikisini karşılaştırırsak arada bir baz fark olduğunu görüyoruz:

Rasgele mutasyonlar yüzünden meydana gelen böyle tek bazlık değişikliklere doğada her zaman rastlanıyor (single nucleotide polymorphism).

Bu değişikliğin şu adamda gerçekleştiğini düşünelim:

Bu adamın çocukları, torunları, kısacası bu adamın soyundan gelen herkes bu değişikliği taşıyacaktır:

Fakat insanlar üredikçe, onların DNA’sında da farklı rasgele mutasyonlar ortaya çıkacaktır (mavi ve mor noktalar). Bunlar yeni etiketler demektir. Böylece mavi ve kırmızı noktalı adamın soyundan olan herkes hem kırmızı hem mavi etiketi taşır.

Toplam altı nesil sonra neler olduğuna bakalım:

Elbette bu örnek gerçekte olanın hızlandırılmış ve basitleştirilmiş bir versiyonu. Fakat etnik köken ve çok uzak ataların analizinin nasıl yapıldığı hakkında bir fikir veriyor.

Bu şekilde mitokondri DNA’sının belli bir bölgesindeki dizilim farklılıklarını, o dizilimlerin bulunduğu bölgeye ve etnik gruplara göre sınıflandırıp şöyle bir haplogrup ağacı elde edilmiş. Bunu, dünyadaki bütün insanların (annesel) soyağacı olarak görebiliriz (benim F grubum ile arkadaşımın H grubu mor kısımda görülüyor):

Kendi sonucum ile ilgili son yorumum şu olacak: Muhtemelen Türkiye’den pek fazla insanın dizilimini incelemedikleri için ellerindeki bilgi şimdilik benim atalarımın izini Orta Asya’ya kadar sürebilmeye yetiyor. Fakat dediğim gibi Asya’dan göçe başladıktan sonra nasıl bir yol izlemişler bilemiyoruz, zira dediğim gibi karşılaştırma yapmak için veritabanında yeterince bilgi olmadığını sanıyorum. Ama popülasyon genetikçisi olmadığım için olayı yanlış anlıyor da olabilirim.

Velhasılı kelam, geçenlerde bir yerlerde bu “personal genomics” konusunun bir eleştirisini okumuştum. 23andme ya da Genographic gibi, “DNA diziliminizi çıkarıyoruz!” tarzında hizmetler veren yeni şirket ve projelerin halktan insanlar için gerçekten anlamlı olup olmadığı sorgulanıyordu (dizilimi incelemenin bilimsel önemi elbette sorgulanamaz). Eleştiri, DNA dizilim bilgisini uzman ya da konuya aşina insanların bile yorumlamakta zorlandıkları, halktan insanların ise konuyu tamamen yanlış anlama olasılıklarının çok yüksek olduğuna yönelikti. Açıkçası bu kadar genetik, moleküler biyoloji vesaire bilen bir insan olmama rağmen, ben bile bana gelen bu sonucu yorumlamakta zorlandım (daha doğrusu yukarıda yaptığım yorumlarda hatalı bir şey söylemiş olma ihtimalim var diye hissediyorum). Ama imkanınız varsa yaptırmaya değer, sanırım işin en keyifli yanı testi yaptıran başkaları ile sonuçları karşılaştırarak yorumlamaya çalışmak.

Son olarak, bu etknik köken testleri ABD’de Kızılderili olduğunu kanıtlamak isteyen insanların kullandığı ve yasal olarak da kabul gören bir testmiş. Daha fazla araştırma yapmak isterseniz, etnik köken ve soyağacı araştırmalarının genel ismi Genealogy olarak geçiyor. (Bu arada, Evrimi Anlamak sitesi için de bu konuda bir yazı çevirdik, yayına hazırlıyoruz.)