20li yaşlarımı kronik endişe ve depresyonla, 30lu yaşlarımın büyük bir kısmını kendimden şüphe ederek, kendimi aşağılayarak, küçük görerek geçirdikten sonra, nihayet 40lara girerken daha önce hiç olmadığım kadar kendime güvenli hissediyorum. Bu kendimle barışık hale geliş o kadar uzun zaman, o kadar çok emek, terapi, ilaç, ve kendimle ve başkalarıyla yaptığım dürüst ve zor diyaloglar gerektirdi ki… Ama nihayet, kendimle ve dünyayla hiç olmadığım kadar barışık bir noktadayım, ve nihayet kendime, iyi bir arkadaşıma davrandığım gibi davranıyorum (çoğu zaman). Tabi ki hala kendime gıcık olduğum, kendimi suçladığım, yeteneklerimden şüphe ettiğim anlar oluyor, hani o sürekli kendimize zihinsel eziyet ettiğimiz haller tamamen bitmiyor elbette. Ama bu anlar artık hayatımın çoğunluğuna yayılmıyor ve hükmetmiyor.

Çocukken ve ergenlik döneminde toplumun ve hatta sevdiklerimizin – bizi sevenlerin – bize verdikleri zararı yetişkinler olarak tamir etmek, bizde açtığı yaraları sarmak için ne kadar çok vakit ve enerji harcamak zorunda olduğumuza bakıp bakıp bu duruma inanamıyorum. Bu söylediklerim kulağa acımasız ve karanlık gelebilir, ama gerçek bu. Ve bu gerçeği kabullenip büyümeye, değişmeye karar vermenin çok nefis bir yanı var. Toplumun, ailenin, arkadaşlarımızın ve hatta kendimizin inşa ettiği daraltan, engelleyen kutular içinde buluyoruz kendimizi. Bu sınırlayıcı kutuların dışında bir dünya ve kendimize yakışan, uyan bir varolma biçimi olduğunu farketmemiz yıllar alıyor. Keşke minik insanlar (çocuklar) okulda bu kutuları engellemenin, onlardan kurtulmanın, kendin olmanın, düşünen, seven, barışçıl insanlar olmanın yollarını öğreniyor olsalardı. Keşke bu elzem öğretiler 20li, 30lu yaşlarımıza (veya artık ne zaman bulara ihtiyacımız olduğunu farkediyorsak o zamana) bırakılmasaydı, ve eğitimin resmi olarak bir parçası olsaydı.

Bu durumda, eğer biraz “bilgece” bir tavsiyede bulunabilirsem (evet biliyorum sormadınız ama artık yeterince yaş aldım bu ömürden ve istediğimi yapma hakkını kazandım, heheh), bu güzel gezegende geçen 40 yıldan sonra, bu harika canlılar arasında nefes alan ve düşünen bir insan olmayı 40 yıl boyunca deneyimledikten sonra, diyeceğim şu ki, bir insan olarak önceliğiniz, etrafınıza inşa edilmiş, sizi gerçek benliğiniz olmaktan alıkoyan, sınırlayan bu kutuları tespit etmek. Önceliğiniz, kendinizin en iyi arkadaşı olmak (ama her iyi arkadaş gibi kendinizi yumuşakça, yapıcı ve fakat dürüstçe eleştirmek, akılcı olmak ve narsist olmamak :) ). Çünkü eğer kendinizle ve var olma biçiminizle barışık olabilirseniz, inanıyorum ki çevrenizdeki insanlara da daha iyi bir yoldaş olacaksınız.

Muhtaç olduğunuz bilgelik, farkında olmasanız da, hemen elinizin altında! Tekerleği yeniden icat etmeniz, bu yola yapayalnız atılmanız gerekmiyor. Binlerce yıllık öğretiler, modern psikoloji, kitaplar, podcast’lar, birlikte tartışan büyüyen insanlar var. Hepimizin büyümek gelişmek için yolu uzun. Umarım kendinize değişim, büyümek, ve kendinizi keşfetmek hediyesini verirsiniz. Bunun nasıl olacağı, bu yolculuk herkes için farklı, ama bu maceraya nasıl atılacak olursanız olun, umarım büyümeyi ve gelişmeyi hiç bir zaman bırakmayın. (Ve tabi umuyorum ki bunu yaparken çevrenizdeki güzel insanlara zarar vermeden yapın.)

♥♥♥

Bir ara yazmaya geri dönecek gibi oldum, Fransa’ya taşındığımda. İlham geldi tekrar. Bir de insan o ortamın klişesine kendisini kaptırmadan edemiyor: elinde defter kalem, kafelerde, parklarda yazı yazan hüzünlü, derin kişi olmanın dayanılmaz cazibesi… Fakat belki de üçüncü bir dili beynimde etkin hale getirmeye çalışmanın da etkisiyle mi bilemiyorum, (bir de İngilizce-Türkçe çeviri yapmaya da son verişimden biraz hemen sonrası olduğundan belki) sanki Fransa’ya taşınışım Türkçe’min köreldiğini hissetmeye başlamamla çakışıyor. Sanırım o günlerde yazdığım, çok da hastası olmasam da paylaşmaya karar verdiğim bir yazıya gelen negatif (yazımı, üslubumu eleştiren) bir yorum şevkimi kırıyor. Yine kabuğuma çekiliyorum. Ama öyle olacağı vardı, bu bir suçlama değil o yüzden. Geri dönüp baktığımda egomun kırılganlığına hayret ettiğim bir an sadece. Bence zaten internet için yazmayı bırakmaya bahane arıyordum. Biraz içime dönmeye, kendimle kalmaya ihtiyacım vardı. Güzel oldu yani. Problem yok.

Bu da şu anda nereden geldiğini bilmediğim, öyle dökülüveren bir yazı. Pirefösör olduğumdan beri artık böyle keyfi, edebi-gibi-gibi yazmaya hiç vaktim olmuyor deyip duruyorum kendime. Vakit yine bahane aslında. Önceliklerim değişti. Artık seramik var mesela.  Demek ki, birazcık bilimden başka şeylere ayıracak vakit var. Ama seramiğin tadı bambaşka. Huzursuz eden her şeyi unutup kendimi içinde kaybettiğim rengarenk bir dünya. Üstelik, böyle içimde heykeltraş besliyormuşum da haberim yokmuş! Cidden. Belki de hayatımda ilk defa, kendime gereksiz baskılar kurmadığım, başarılı olma kaygısına düşmediğim, sadece kendim için yaptığım, kimsenin ne düşündüğünü önemsemediğim bir etkinlik. İnanılmaz bir özgürlük duygusu. Yani tabi biri çıkıp “ay iğrenç olmuş bence” dese bi an üzülürüm, ama 2 dakika sonra hiç umrumda olmaz. Böyle tertemiz hobi gibi kalabilmesi için, kazancımın başka bir yerden (teşekkürler bilim) olması önemli. Bu lükse sahip olmak ne büyük mutluluk.

Başka neler… İnsanlar ara ara gelip hala yorum yapıyorlar bu bloga. Sanki o artçıl yorumcular sayesinde yaşamaya devam etti yazma ihtimali benim için. “Nolur hep yaz” diyenler var (ne tatlısınız). Hep şaşırıyorum aslına bakarsanız, neden bu kadar sevenler var diye (çok teşekkür ederim). Özellikle onları hayal kırıklığına uğratmak istemem. Şu anda okumakta olduğunuz yazı hiçbir mutlu süprizin (tekrar yazacağımın) habercisi değil. Valla öyle bir anda içimden geldi yazmaya başladım. Görsel filan da bulmaya uğraşmadan (seramik yaparkenki özgür hisle) yazıyorum. Belki bir daha yazarım, belki yazmam.

Zaman zaman gelen yorumlar arasında Meren’i soranlar oluyor. 2010′dan beri ayrıyız (ama bi süre sizden sakladık, nıhahaha). Hala birbirini çok seven iki insanız. O benim için her zaman aileden biri olmaya devam edecek. Ama şimdi onun bir Jessika‘sı (bir de köpeği) var, benim de Ryan’ım ve bitkilerim. Her şey yolunda, ve bu konuda söyleyeceklerim bu kadar :) Moderen insanlarız.

Evet şu anda tıkandım, hala çok kişisel bişey paylaşasım yokmuş. Kendimi zorlamayıp burada bitiriyorum. Beni özlüyorsanız Instagram ve Twitter‘dan takip edebilirsiniz.  Bir de 2021′de biraz daha Türkçe bilim sohbetli sunumlu işler yapmak istiyorum ama bakalım vakit olacak mı… <3

EkoEvo Çevrimiçi Seminer

Özet:

Çok hücreli canlılar, eşeyli üreyebilmek için embriyonun gelişimi sırasında üreme hücrelerini yapacak hücre hattını oluştururlar. Biyolojide genel olarak kabul edilen görüş, bu üreme hücresi öncüllerinin, vücudun kalanını inşa edecek somatik hücrelerden ayrı ve özel hücreler olduğudur. Öyle ki, eğer üreme hücre hattı zarar görür veya deneysel olarak (veya ameliyatla) vücuttan alınırsa, somatic hücreler üreme hücrelerinin yerine geçemez ve canlı kısırlaşır. Fakat, bu genel olarak kabul edilen görüşe ters düşecek şekilde pek çok canlı, üreme hücrelerini rejenere edebilme yeteneğine sahiptir. Bu seminerde soma-üreme gücresi (germ) ayrımının geçerliliğini inceleyeceğiz. Üreme hücrelerini rejenere edebilen canlıların, yaygın olarak kabul gören bu temel ilkeyi sorgulamamıza neden sebep olduğunu, ve üreme hücresi rejenerasyonunun sağlık, hücre programlaması, popülasyon genetiği ve evrime kadar varan etkilerinin neler olabileceğini tartışacağız.

1. Nereden bulayım?

2. Hangisini seçeyim?

3. Portfolyo

4. Referans mektubu (Bu yazı)

5. Yabancı dil- ingilizce

Amma da sündürdüm, ama bunları bitirince kendimden haberler verecek gibiyim! Ha gayret.

Fırat mektubunda bana referans mektupları hakkında da danışmıştı. Doğrusu bu sizlerin en az kontrolünde olan konu, fakat başvuru sürecinde acayip etkisi oluyor. Okullar genelde sizden 3 tane referans mektubu isteyecekler. Önce Fırat’ın dediklerine bakalım, sonra bu işle nasıl başa çıkarız onu konuşalım.

Birkaç hocadan istedim ama olumlu cevap alamadım. Ne dersin? Lisanstaki hocalarımla mı irtibata geçeyim? Yoksa illa en son mezun olduğum (y.lisans) okuldan/bölümden mi referans mektubu almam lazım? Olmazsa olmuyor mu? Ya da nasıl bir yolla yaklaşayım ki referans mektubu alayım?

 

Bana kalırsa en ideali, en yakın zamanda birlikte çalışmış olduğunuz, ya da kendisinden yakın zamanda ders almış olduğunu hocalardan/kişilerden mektup istemek. Staj yaptığınız yerdeki hocalar veya doktora öğrencilerinden de isteyebilirsiniz. Elbette hocadan olması daha iyi, ama sizi hiç tanımayan bir hocanın mektubu yerine, sizin ne kadar çalışkan olduğunuzu bilen, kendisi ile çalışmış olduğunuz bir doktora öğrencisinin mektubu çok daha faydalı olabilir (ama şahsi düşüncem). Bu mektuplar sizi, CV’nin ötesine geçiren, nasıl bir insan olduğunuzu, çalışkanlığınızı, bilime ilgilinizi, sorumluluk alabilen, güvenilir insan olduğunuzu vesaire anlatan dökümanlar olacak. O bakımdan elinizden geliyorsa sizi profesyonel olarak tanıyan, ve hakkınızda iyi düşünen birini seçmek gerekiyor. Eğer master yapmış iseniz, ama master hocanızdan bir referans mektubu almamışsanız bu komiteye biraz garip görünebilir. Acaba bir problem mi var da master hocası mektup yazmamış diyebilirler. Hakikaten bir problem varsa tabi ki istemeyin. Ama bunu bir noktada açıklamanız (tercihen sözlü) gerekibilir – mesela sizi mülakata çağırırlarsa, ya da telefon görüşmesi sırasında “neden” diye sorabilirler.

Birisinden referans mektubu isterken o kişinin işini ne kadar kolaylaştırırsanız size yazacağı mektubun harikalığını o kadar artırmış olursunuz. Referans mektubu yazacak kişiye mutlaka şu döküman ve bilgileri gönderin:

1) Size çok bariz görünse de bu kişi sizinle hangi tarih aralığında çalıştığını, sizinle olan ilişkisinin ayrıntılarını yeterince hatırlamıyor olabilir. Meselabu kişi zamanında kendisinden ders aldığınız bir hocaysa, ya da labında yaz öğrencisi olarak çalıştığınız biriyse vesaire. O bakımdan kendisine mutlaka “sizinle şu şu tarihlerde çalışmıştık, labınızda xyz projesinin abc’sine bakmıştım” ya da “sizden şu şu şu dönemlerde filan falan derslerini almıştım, ve yaptığım filanca bitirme ödevini siz çok beğenmiştiniz”gibi şeyler yazın/söyleyin. Onların hafızasına güvenmeyin, bir sürü öğrenci ile haşır neşir oluyorlar. Bu şekilde işlerini biraz kolaylaştırmış, kendinizi hatırlatmış olursunuz.

2)  Tabi ki aslında ideali sizi iyi tanıyan ve bu hatırlatmaya ihtiyacı  olmayacak kişilerden mektup istemek ama bu her zaman mümkün olmuyor. Gelgelelim, sizi iyi tanıyan master hocanız bile kaç yılında labına katılmıştınız neydi nasıldı o ayrıntıları hatırlayamayabilir, ya da bulması uzun sürecektir vesaire, o yüzden kendisinden referans mektubu isterken mutlaka en güncel CVnizi de gönderin. Bunun şöyle de bir faydası var, mektupçunuz (“referans metkubu yazacak kişi” demek uzun oluyor, bundan sonra kendilerine “mektupçu” diyeceğim) belki yaptığınız başka aktivitelerden, ya da başka başarılarınızdan haberdar değildir, CVnizden bunları görüp gerekli bulduğu bilgilerin altını çizebilir mektubunda.

3) Başvurduğunuz programa, laba, işe vesaire bağlı olarak, mektupta özellikle altının çizilmesinin faydalı olacağını düşündüğünüz noktaları mektupçunuza belirtin. Mesela atıyorum moleküler biyoloji alanında bir doktora programına başvuruyorsanız, mektupçu da sizin bu dersteki başarınızdan haberdarsa, bunun altını çizebilir. Ya da “Bu öğrencimiz bizim labımızda moleküler biyoloji tekniklerini çok hızlı öğrendi ve kendi başına deney yapmaya hemen başladı” filan gibi şeyler diyebilir. O açıdan mektupçunuza “hocam, bu başvurduğum program şu bu konulara odaklı, ben de sizinle [alakalı konuda çalışma] yapmıştım. Onu mektubunuzda özellikle belirtebilirseniz çok sevinirim.” diyebilirsiniz.

4) Mektup hangi okula/programa vesaire yazılacak, her türlü lojistik ayrıntıyı verin. Okulun/bölümün adresi, telefon numarasına kadar. Son tarih ne zaman, mektup hangi yolla gönderilecek vs. Mektupçunuz “tamam yazacağım” diye kabul ettikten sonra da, mektubun gönderilme son tarihine 1 hafta kala bir hatırlatma maili atın. Baktınız ses çıkmıyor, birkaç gün sonra nazikçe tekrar dürtün. Gerekirse kapısına dayanın. (Ama nezaketi elden bırakmadan).

5) Güncel transcript ve aklınıza gelen, faydası olabileceğini düşündüğünüz diğer belgeleri de göndermekten çekinmeyin. Mektupçunuza bu mektubu yazmakta ne kadar yardımcı olup, kendisine fikir verebilirseniz, o sizi o kadar sevecek ve hakkınızda güzel şeyler deme ihtimali o kadar artacak.

Başarılar, kolay gelsin.

Daha önceki bir blog yazısında R programlama dilinin müthişliğinden ve öneminden bahsetmiştim. Fakat kendim R konusunda yeterince tecrübeli değilim, ama daha da önemlisi, yeni işimin yoğunluğu sebebiyle, kendim R öğrenirken oturup bu süreci not edip başkalarına yardımı olsun diye bir yazı haline getirecek enerjim yok. Neyse ki Fırat bu konuda insiyatif alıp bir kılavuz hazırlamış ve blogumdan sizlerle paylaşmak ister miyim diye sordu. Ben de çok sevindim. Kendisini konuk yazar olarak misafir ediyorum bugün. Yazıyı hiç değiştirmeden yayınlıyorum (sadece web bağlantılarını kelimelerin altına, tıklanabilir halde gizledim, ve başlıkları vesaireyi koyu veya italik yapmak gibi kozmetik ekler yaptım). Umarım R öğrenmek isteyenlere güzel bir başlangıç olur. Fırat’a bu katkısı için çok teşekkür ediyorum. — Duygu

“Merhaba Arkadaşlar,

Biyolokum blogunda yüksek lisans, doktora yapanlara istatistiği ve R dilini öğrenmek şiddetle tavsiye olunmakta:

“…Onları boşverin. Zor da olsa R öğrenin canlaRRRRRRRR!”

Öyleyse haydi R dilini öğrenelim :)

Amaç

Fen bilimleri, mühendislik kısacası uygulamaya yönelik bilimlerle uğraşan insanlar mutlaka veri elde eder ve bu verileri anlamlı hale getirmeye çalışırlar. Bunun için temel istatistik ve istatistik yazılımları kullanırlar. Kısacası bundan kaçış yok, bunlar lazım olacak.

Motivasyon

“İyi hoş da, nasıl öğrenelim?” “Zor değil mi?” “Yapabilir miyiz?” gibi sorular kesinlikle aklınızdan geçiyordur.
Soruların kısa cevapları:

nasıl öğrenelim: kitap, video,forum ve eğitim siteleri yardımıyla öğrenebilirsiniz

zor değil mi: değil. marsa adam göndermeyeceğiz, klasik istatistiksel şeyler yapacağız.

yapabilir miyiz: lise mezunu isen, temel bilgisayar bilgisine sahip isen (dosya/klasör nedir, nasıl adlandırılır vs) kesinlikle yapabilirsin.

Biraz daha motivasyon gerekli ise şu iki kitabı tavsiye ederim:

Kendi Everestinize Tırmanın

Hayatta Kalma Kılavuzu

Bunlar bildiğiniz saçma kişisel gelişim kitaplarından değil, aksine gitmiş, görmüş,yapıp-edip gelmiş insanların hakiki hayat tecrübeleri ve tavsiyeleri.

Hızlı bir şekilde motive olmak isterseniz de buyurun, Daron Yöndem’den atarlı giderli başlangıç motivasyonu:
“Çok mu geç kaldım?”

İlk adımlar

R projesinin web sitesinden R’yi indirip kuruyoruz.

Kullanımı kolaylaştırması açısından R’yi kurduktan sonra R Studio‘yu da kurmanızı tavsiye ederim.

(Kurulum konusunda sorun yaşarsanız şu videoya bakabilirsiniz.)

R’yi bilgisayarınıza kurduktan sonra en temel şeyleri çok hızlı bir şekilde gözden geçirmek isterseniz Şadi Hoca’nın videosuna bakabilirsiniz.

Dökümanlar

İlk adımları attığımıza göre artık öğrenmeye başlayabiliriz.

Öncelikle elinizin altında mutlaka 1-2 referans alacağınız kitap bulunsun. R ile ilgili inanılmaz sayıda çok yabancı kitap var. Sayısı o kadar fazla olmamakla beraber Türkçe kitaplar da mevcut. Üniversite kütüphanesindeki kitaplara ve e-kitaplara mutlaka bakın.

Kitaplara baktığım zaman bu konuda 2-3 farklı tipte kitap olduğunu fark ettim. Birinci tip kitaplarda fazlasıyla hikaye mevcut, uygulama oldukça az. İkinci tip kitaplar önce teori sonra uygulama şeklinde bir yaklaşım sergiliyor(ders kitabı gibi, bazısı fazlasıyla teori ağırlıklı bazıları daha dengeli). Üçüncü tip kitaplar ise “şu işi R ile nasıl yaparım” mantığıyla hazırlanmış kitaplar.

Bundan dolayı birden fazla kitap elinizin altında bulunursa iyi olur.

Benim gözüme çarpanlardan bazıları:
-R ile Uygulamalı İstatistik, İbahim DEMİR
-R ile Programlama İstatistik, Matematik, Yapay Zeka, Veri Madenciliği ve Grafik, Yalçın ÖZKAN
-R İle İstatistiksel Programlama, İlker ARSLAN

-R in Action: Data analysis and graphics with R, Robert KABACOFF
-Getting Started with R An Introduction for Biologists, Andrew BECKERMAN
-Discovering statistics Using R, Andy FIELD

Ayrıca internetten ücretsiz ve özgürce erişebileceğiniz eğitim dökümanları ve kitaplar da faydalı olabilir.
Impatient R “Some hints for the R beginner”

Bu kitaplar bazılarımıza hitap ederken bazılarımıza hiç hitap etmeyebilir, o yüzden mutlaka kitapları inceleyin kafanıza yatan kitapları temin edin.

Yardım ve destek

Öğrenme ve uygulama sırasında mutlaka yardıma/desteğe ihtiyacınız olacak. Başvuracağınız ilk kaynaklarınız dökümanlarınız/kitaplarınız ve R’nin dahili yardım menüsü olsun.

İki sebepten dolayı bunu tavsiye ediyorum:

1. Kendi sorununuzu kendiniz çözerseniz hem kendinize güveniniz artar (ben yapamam/edemem vs iyicene azalır) hem de zamandan kazanırsınız. (Sorduğunuz soruya hemen cevap alamayabilirsiniz)
2. Karşılaştığınız sorunla çok büyük ihtimalle diğer insanlar da karşılaşmıştır (insanlar birbirine zannettiğimizden çok daha fazla benzerler, senin düşündüğünün aynısını veya benzerini bir başkası da muhtemelen düşünmüştür ) O yüzden sorunuzun cevabı kuvvetle muhtemel daha önce sorulmuş sorularda mevcuttur.

Kendi işimizi halletmek iyi güzel de insana insan lazım. O yüzden aynı konuyla ilgilenen insanların arasında bulunmak (Hem fiziken hem de iletişim kanalları vasıtasıyla) önemlidir. Moralinizi motivasyonunuzu artırır :)

Gözüme çarpan forum vb siteler şunlardır:

Reddit r/Rlanguage (Mesela r öğrenmek isteyen hemen herkesin aklına gelen bir soru ve çok farklı yanıtlar şurada.)

Stackoverflow

Bunlara benzer başka siteler de mevcut (quora, digg vb) ayrıca “R programlama” şeklinde arama yaptığınızda birçok farklı siteye ulaşabiliyorsunuz. R programlama konusunda insanlar oldukça paylaşımcı. Aradığınız birçok şeyi bulabiliyorsunuz. Az da olsa R programlama dili hakkında Türkçe yazılar/forumlar da mevcut.

Haydi öğrenelim!

İnternetteki online öğrenme sistemleri (ya da bildiğimiz adıyla açık öğretim sistemleri) almış yürümüş :)

Eğer klasik usul seviyorsanız, yani hoca anlatsın ben dinleyeyim, not alayım uygulayayım diyorsanız:

EdX

Bu sitede istereniz dersleri canlı canlı takip edebilirsiniz (yoklama da var, katılım zorunlu) hatta ücretini yatırıp sınavlara girip sertifika da alabilirsiniz.

Eğer doğrudan uygulayayım deneyeyim diyorsanız da:

DataCamp

Bunlar gözüme çarpan sitelerden yalnızca ikisi. Buna benzer birçok açık öğretim sitesi mevcut (liste).

Ayrıca Youtube’da “r programlama” şeklinde arattığınızda hem Türkçe hem de İngilizce birçok eğitim videosu bulabilirsiniz

Size tavsiyelerim

Mutlaka kurcalayın, verilen örnekleri birebir yapmakla yetinmeyin. Bir de öğrendiğiniz komutları vb mutlaka not edin, sonrasında tekrar edin.

Şu sitede R egzersizleri var, bunları da uygulayabilirsiniz.

Bizden bu kadar, gerisi size kalmış :)

Dipnot: Burada verilen kaynakların birçoğu İngilizce, Türkçe kaynakları da ekledim amma velakin Türkçe kaynaklar kısıtlı, literatürün neredeyse tamamı İngilizce. Duygu Abla’nın küçüklerime tavsiyeler kısmındaki “ingilizce öğrenin” tavsiyesini ben de şiddetle yineliyorum: “okuduğunuzu ve duyduğunuzu rahatça anlayacak kadar ingilizce öğrenin, mutlaka öğrenin gerekirse 1 yıl hazırlık sınıfına gidin. en çok ekmeğini yiyeceğiniz beceriniz budur, ben bu ingilizce sayesine çok işimi hallettim,çok iyi yerlerde iş buldum. Çok işime yaradı. Siz de öğrenin, sizin de işinize yarasın :)”

1. Nereden bulayım?

2. Hangisini seçeyim?

3. Portfolyo (Bu yazı)

4. Referans mektubu

5. Yabancı dil- ingilizce

3. Portfolyo

Yine Fırat’ın yazdıkları üzerinden cevap vermeye devam ediyorum. Mektubunda Portfolyo başlığında Fırat şöyle demiş (kimi ayrıntıları kaldırdım):

Şu anda portfolyomda yayın namına pek birşey yok. Yalnız geçen sene katıldığımız kongre’de hazırladığımız sunum best paper ödülü aldı ve üniveriste dergisinin özel sayısında yayınlandı.

Buna benzer bir iki ufak çalışma daha var. Danışmanım bir tane proje yazıp gönderdi, büyük ihtimalle kabul olacaktır. Tezimden türettiğim bir yayının yazma işini hallettim hocaya teslim ettim. Yakın zamanda SCI-expanded veritabanındaki orta halli bir dergide büyük ihtimalle yayınlanır diye tahmin ediyorum.

Elbette şu yayını da yapayım bunu da yapayım demenin sonu yok amma velakin portfolyomda yayın olup olmaması ne kadar önemli doğrusu pek bir fikrim yok. Sen ne dersin?

Yayın olup olmaması ne kadar mı önemli? EN ÖNEMLİ ŞEY BU!

Tabi ki kongrelerde sunum yapmak harika, mutlaka CV’ye konulmalı. Hele ki ödül almak nefis. Ama hakemli dergide yayın yapmanın yerini hiçbir şey tutamaz.

Master veya doktora yapıyor iseniz, sürekli şunu düşünmenizi öneriyorum: “Bu yaptığım işi nasıl bir makaleye dönüştürürüm?” Bu soruyu hem kendinize hem de tez hocanıza ne kadar erken sormaya başlarsanız o kadar iyi. Zira CV’nizdeki en en en en önemli şey, hakemli dergide yayın yapmış olmak arkadaşlar.

Şimdi size bunu söylerken şunun farkındayım: Yayın yapmak kolay bir iş değil. Hele ki uluslararası platformda kabul gören dergilerde yayın yapmak daha zor. Fakat bir şekilde ufak da olsa bir makale çıkarmanız, özellikle doktora öğrencileri için, doktora sonrası aşamada önünüze çok kapılar açıyor. Mesela bazı burslar söz konusu olduğunda – doktorayı bitirirken başvuruyorsunuz – eğer hiç yayın yapmadıysanız bursa başvurmanız bile mümkün olmuyor. Master yapıyorsanız bu kadar ciddi değil, ama bir yayın yaptıysanız master sırasında müthiş rahat edersiniz doktora başvurularınızda, kral/kraliçe olursunuz. Hele ki ilk yazar iseniz. İlk yazar (first author) olmasanız bile, en azından ikinci, üçüncü vesaire yazar olsanız da olur.

Bu arada “yayın yapın illa da yayın yapın” derken size şunu demiyorum kesinlikle “ne kadar vasat olursa olsun bir yayın çıkarın”. Şartlar zor olabilir, yayın yapamayacak olmak sizi umutsuzluğa sürükleyebilir, ama dürüstüğü, iyi bilim insanlığını elden bırakmayın. Elinizden geleni yapın yayın çıkarabilmek için, ama sırf bir şeyler yayınlamış olmak için yayın yapmanın, ya da CV’sine her eklediği yeni satırdan haz alıp bu işi yarışa dönüştüren, bilgi kirliliğine sebep olanların tuzağına düşmeyin.

Baktınız projeniz yayın çıkarabileceğiniz bir noktaya gelmeyecek gibi, o zaman hocanıza birlikte “review” yazmayı önerebilirsiniz. Bu, ilgilendiğiniz bir konuda, literatürü okuyup, hocanızla birlikte literatürün özetini çıkardığınız, ama sizin yaptığınız deneylerin verilerini içermeyen bir makale çeşidi. Vakit alan ama çok öğretici bir deneyim. Veri bazlı (research article) makalenin tam olarak yerini tutmasa da, hiç olmazsa bir yayın olarak CV’nizde güzel durur.

Bunun dışında, eğer danışmanınıza proje yazımı konusunda yardımcı olduysanız, mesela sizden, göndereceği projenin bazı kısımlarını yazmanızı istediyse, o zaman bunu da CV’nize ekleyebilirsiniz. Tabi siz resmi olarak proje yazarı değilsiniz, o yüzden bunu açıkça belirtmeniz gerekecek. Mesela “XYZ contributed to the writing  of this grant.” (XYZ kişisi projenin yazımına katkıda bulunmuştur.) gibi bir şey yazıp, projenin asıl yazarı olan danışmanınızın ismini eklersiniz (ki CV’ye bakan kişi isterse bunu danışmana sorup teyit edebilir).

Yayın yapmak için nasıl bir strateji izlemeli?

Yayın yapmak için şöyle bir strateji izlemek gerektiğini düşünüyorum (ama herkesin stili farklı) – Master veya doktora öğrencisi olduğunuzu olduğunuzu varsayalım (her ne kadar başlık doktoraya başvuru stratejisi olsa da, her seviyeden akademisyene faydası olacağını düşünüyorum aslında):

- Danışmanla birkaç proje belirlemek: Mesela biri sıkıcı ama granti, diğeri riskli ama çok ilginç sonuçlar verebilecek projeler. Eğer riskli proje çalışırsa müthiş. Çalışmazsa diğer ufak projeyi yayınlarsınız en azından.

- Projelere başlamak, gidişata göre düzenli aralıklarla stratejiyi yeniden gözden geçirip hangi projeye ne kadar zaman ayıracağınızı tartmak. Projelerin amaçlarını yeniden düzenlemek de gerekebilir (mesela baktınız belli bir teknik düşündüğünüzden daha zor oturacak, o zaman projenin daha geç sonuç vereceğinden hareketle amaçların eksenini küçültmek gerekebilir).

- Deneyleri yaparken sürekli “bu deney makalede nasıl bir figür/tablo vs olur” diye düşünmek. Kontrolleri iyi düşündünüz mü?  Mikroskopla fotoğraf çekerken belli bir standart izliyor musunuz? Deneyleri bir araya getirebileceğiniz genel bir konsept var mı?Bu benim en zorlandığım şeylerden biri, zira bir sürü yere dallanıp budaklanıp, bir sürü deneye dair heyecanlanıp, sonra elimdeki verileri birbiri ile bağdaşan bir makaleye dönüştürmek durumunda kaldığım çok oldu. Onun yerine temiz, sade bir soru “X’in Y’ye dönüşmesinin sebebi ne?” sorup, onu cevaplayan, belli bir şeye odaklanan bir projenin makalesini yazmak daha kolay. Ama elbette bilim nadiren o kadar “temiz” ilerliyor.

- Prestijli dergilerin nasıl konular ve teknikler ile ilgilendiğine bakıp, önce yüksek emellerle yola çıkmak. Ama baktınız proje o kadar büyük, enteresan sonuçlar vermiyor, o zaman elinizdeki veriyi toparlayıp nasıl bir makaleye dönüştürebilirsiniz, düşünmeye başlayın. Bu aşamada danışmanınız hırs yapıp, bi deney daha, bi bilmem ne daha diye sizi muhtemelen itecektir, zira prestijli bir yerde yayın yapmak tabi ki herkes için daha iyi, ama elinizde kalan vakte bakarak danışmanınızı dizginlemeniz gerekebilir – gerekmeyebilir de, tamamen danışmanın kişiliğine, veya duruma göre değişebiliyor. Zaman varsa danışmanınızı dinleyin, biraz daha itekleyin. Ama baktınız zaman kısıtlı, o zaman makul bir tavırla, atar yapmadan danışmanınıza “Falan filan bursuna başvurabilmem için mutlaka bir yayın yapmam gerekiyor hocam, bunun için önümde 1 sene var. Bu verileri bir an önce bir yerlerde yayınlasak benim kariyerime çok yardımı olur” şeklinde bir olgunlukla danışmanınızı tatlı bir şekilde dürtünüz, ve tatlı tatlı dürtmeye devam ediniz.

- Yinelemek istiyorum: ne yaparsanız yapın, daha sonra utanç duyacağınız, yalan yanlış şeyler yayınlamayın. Gerekirse prestiji az bir yerde yayın yapın, ama güzel bilim insanlığınızı lekelemeyin.

Son olarak, bioaRxiv gibi pre-print mecralarını da değerlendirmenizi öneririm. Makaleyi yazdınız, ama henüz hakem sürecine ancak girecek. Bu arada siz burslara filan başvurmak istiyorsunuz. Bazı burs veren kurumlar artık BioaRxiv gibi yerlere, hakem sürecinden önce gönderilmiş olan (yani pre-print o manada, it has not been reviewed by your peers yet) makaleleri yayından sayıyor. Zira siz o aşamada çalışmanızın ürününü bir makale haline getirebilmiş olduğunuzu kanıtlamış oluyorsunuz. Tabi makalenin illa ki hakem sürecinden geçip (peer-reviewed) eninde sonunda yayınlanması lazım. Yani diyelim 2017′de bir bursa başvururken, taa 2014′te BioaRxiv’e koyduğunuz, ama hala bir dergide basılmamış olan makaleniz varsa, buna bakıp “belli ki bir sorun var ve makale basılmamış” diyebilirler. O açıdan geçici bir çözüm.

Biraz alel acele yazdım. Tam anlaşılmayan yerler olduysa lütfen çekinmeyin, yorumlarda sorun.

Yolunuz açık olsun arkadaşlar.

1. Nereden bulayım?

2. Hangisini seçeyim? (Bu yazı)

3. Portfolyo

4. Referans mektubu

5. Yabancı dil- ingilizce

2. Hangisini seçeyim?

Fırat mektubunun devamında şöyle demiş:

 Bu soru oldukça zor ve tek bir cevabı yok. Soruyu detaylı hale getirirsek hangi ülke ve hangi üniversite? https://www.findaphd.com/ da bir anket uygulaması var buna göre en uygun ülke Almanya çıkıyor. Burada kişisel tercihlerden ziyade teknik sebepleri ön planda tutmak istiyorum. Neticede araştırma bursu aramamın sebebi de bu, teknik anlamda kendimi daha ileri bir noktaya çekebilmek.

Bana kalırsa teknik ve kişisel sebepleri dengelemeye çalışmakta fayda var. İnsanların yurtdışına giderken tatlı bir cahil cesareti ile yola çıktıklarını düşünüyorum (benim için de bu böyleydi). Yani o kadar bilmiyoruz ki bizi neyi beklediğini, Singapur veya Fransa, Japonya veya ABD ne fark eder, ya da ABD’de Teksas’ın ortasında minik bir öğrenci şehri veya New York, neresi olursa olsun, yeter ki benim çalışmak istediğim konuya odaklanan okul/lab orada olsun (ya da yeter ki beni alacak bir okul olsun) demek, kişisel tercihleri tamamen görmezden gelmek biraz sağlıksız bir yöntem olabilir. Öte yandan, başa gelen çekiliyor tabi. Ama yine de psikolojik durumunu, kişilik yapını biraz göz önünde bulundurmanı öneririm. Mesela ailene çok bağlıysan, ve elinde hem Avrupa hem de ABD’den birer seçenek varsa, belki Avrupa’ya gitmek (böylece aileyi daha sık ziyaret edebilmek) daha uygun olabilir. Bunlar gerçekten zor kararlar ve bana kalırsa tek doğru bir karar yok. Hayatta elimize geçen fırsatın kıymetini bilip onu en iyi şekilde değerlendirmeye çalışabilen kişiler olmak, benim hep ulaşmaya uğraştığım bir hedef.

Ülke-üniversite bazında değerlendirirsek bizim ülkede mühendislik (kimya mühendisliği) açısından en iyi okullar İTÜ, ODTÜ, Ege vs. Bu “en iyi” veya “sıralama” kısmı tartışmaya oldukça açık. Yine de şu şöyle diyor yerine karşılaştırılabilir veriler sunması açısından URAP sıralamasını esas alıyorum.

https://tr.wikipedia.org/wiki/URAP Diyelim ki Ege mühendislik sıralamasında dünyada ilk 400′de kimya mühendisliği sıralamasında da ilk 450′de, seçeceğim üniversitelere bakarken üç aşağı beş yukarı bu seviyenin altına düşmesin diye düşünüyorum. Ne dersin? Bu gerçekçi bir bakış açısı mı?

Evet bu gerçekçi bir bakış açısı. Bununla birlikte bence eninde sonunda nasıl bir hocayla çalıştığın ve nasıl bir enstitüde olduğun (enstitünün olanakları), bu hocanın/enstitünün çalışılan alandaki prestiji vesaire bilim insanı olarak yetişmekte ve iyi bir yerlere gelebilmekte daha belirleyici bir etken oluyor. (Tabi ki eğer kabul aldıysan Harvard, MIT vesaire gibi ismi geçince akan sular duran yerlerdeki programlara gitmek, ileride karşına çıkacak fırsatları, sırf bu okulların prestijli ismi yüzünden, çoğaltabilir. Bu da bir gerçek.)

Bir de, mesela ben çok yakından şöyle bir örnek biliyorum: Eşim (Amerikalı) University of California Berkeley’de doktora yaptı. Baktığın zaman UC Berkeley’in biyoloji alanında doktora programı ABD’de dördüncü sırada (Harvard, MIT, Stanford’un hemen ardından geliyor).  Fakat bu kadar kallavi bir sıralaması olmasına rağmen, bu okulda hangi laba düşüp kiminle doktora yaptığınıza göre iş çok değişiyor. Evet adı sanı var, evet çok güzel olanakları var, ama hocan senin kariyerini destekleyip, sana düzgün bir proje verip, yaptığın çalışmanın makalelerini yayınlamakta sana yardımcı olmuyorsa (bunu deneyimlemiş insanları tanıyorum) o zaman UC Berkeley’den mezun olmak ancak Türkiye’ye geri döneceksen vesaire belki bir anlam ifade edebilir (yurtdışını koklamış gelmiş olursun). Buna sonraki yazılarda değineceğim, ama makale yayınlamak akademisyenin en önemli işi. Hakemli dergide makale yayınlamıyorsan yandın. Mesela doktoradan mezun olduğunda hiç yayının yoksa doktora çalışmanla ilgili, bir sürü para fonuna başvuru bile yapamıyorsun. Bu anlamda, ben olsam hocanın iyisini (belki orta kalitede biyerde de olsa çok iyi işler yapan, öğrencilerinin kariyerini önemseyen biridir) okulun iyisine (sırf ismi var diye Harvard’a gidip manyağın biriyle çalışmaya çalışıp kafayı yemeye) tercih ederim. Ama şahsi düşüncem bu. Bu konuya aslında şu yazıda içerikli bir şekilde değinmiştim.

Genel olarak ABD, Avrupa, Asya’ya baktığımızda, doktora programları arasında ciddi farklar olduğunu görüyoruz. (Bunlara daha önceden biraz değinmiştik baknız-1 ve bakınız-2. Bu arada şurada da biraz eski de olsa bazı bilgiler mevcut.) Asya konusunda bilgim hiç yok aslında. Deneyimi olan birileri yorumlara yazıverse çok güzel olur.

Ülke seçimi bana kalırsa biraz piyango, biraz o ülkeye ilgi duyuyor, sevme potansiyeli taşıyor olmak da önemli (en azından gittiğin yerden keyif almak). Bir kere bu seçimi yapıp o ülkeye gittikten sonra da elinden geldiğince oraya uyum sağlamaya çalışıp, o ülkenin sunduğu güzellikleri, fırsatları görmeye çalışmak. Bunu söylemek tabi ki kolay. Ama başarmak imkansız değil.

Bir sonraki yazıda “Portfolyo” konusuna değineceğim.

Fırat bana yazdığı mektupta yurtdışında doktora yapmak istediğini ve bunu yapmak için nasıl bir yöntem izlemesi gerektiğini soruyor. Mektubunu 5 başlık altında düzenlemiş. Ben de bu başlıkları çok yerinde bulduğumdan, aynı zamanda da Fırat’ın yazdığı bazı şeyleri de çok faydalı gördüğümden, onun iznini alarak mektubu parça parça sizinle buradan paylaşıp, kendi fikirlerimi yazmaya karar verdim. Her biriini ayrı bir yazıda inceleyeceğim başlıklar şöyle:

1. Nereden bulayım? (Bu yazı)

2. Hangisini seçeyim?

3. Portfolyo

4. Referans mektubu

5.  Yabancı dil- ingilizce

1. Nereden bulayım

Bizim bir arkadaş Avusturalya’da araştırma bursu buldu. Bana FindaPhd.com aracılığıyla bulduğunu söylemişti. Siteye ara ara bakıyorum. Çok nadiren genel başvuru ilanı var, büyük çoğunlukla aşırı uzmanlık isteyen ilanlar çıkıyor. Ne dersin detaylı birşekilde sürekli bu siteyi takip edeyim mi? Yoksa bu zaman kaybı mı olur?

Bu siteye aşina değilim. Bence bir yandan bu siteye ara sıra bakmakta fayda var fakat ek olarak, alanınla ilgili e-posta grupları (bilenler yorumlara ekleyiversin, mesela EvolDir var Evrimsel Biyoloji için) bulup onlara üye olabilirsen oralarda da doktora öğrencisi arayan kişiler ilan verebiliyor. Bununla birlikte, doktora öğrencisi ilanı aslında çok sık rastlanan bir şey değil (tabi yine alana göre değişir), zira öğrenciler ya çalışmalarını beğendikleri bir hoca ile doğrudan bağlatıya geçiyorlar (o durumda da hoca öğrenciyi, bulunduğu kurumdaki doktora programına başvurmaya davet ediyor), ya da öğrenciler ilgilerini çeken hocaların bulundukları bölümlerin doktora programlarına doğrudan başvuruyorlar. Yani mesela bir yöntem de şu olabilir: Gitmek istediğin/istemediğin bölgeleri (ABD, Avrupa, veya daha daraltırsak atıyorum Almanya, Singapur vs) belirledikten sonra, bu ülkelerdeki doktora programlarına nasıl öğrenci alınıyor ona bakmalısın. Diğer bir yöntem de, mesela bilimsel makale okurken ilgini çeken bir çalışmayı yapan ekip nerede, o okula nasıl doktora öğrencisi olarak gidilebilir ona bakabilirsin. Okullar/enstitüler her sene düzenli doktora öğrencisi alırlar, ama bu programları genelde böyle iş arama sitelerinde ilan etmezler.

İnternette ararken buldum, şu videodaki arkadaş doğrudan doğruya hocaların profillerine ve çalışmalarına bakmayı tavsiye ediyor. Bir de projelerin/bursların büyük kısmının ilana verilmediğini bir şekilde hocalara ulaşan kişilere verildiğini söylüyor.

Şimdi bu kız Etiyopya gibi gariban bir ülkeden çıkıp Londra’da burs bulabilmiş o yüzden dedikleri ciddiye alınabilir gibi geldi.

Ne dersin bu şekilde araştırma mı yapayım?

EVET! Yukarıda da bahsettiğim gibi, bence bu daha sağlam bir yöntem.  Tabi ki burada sana çok iş düşüyor. Baya tam zamanlı iş gibi bir sürü okulu, hocayı, hocaların araştırmalarını okuman lazım. Bir yandan kendin biraz makale okuyup ne yapmak istediğine dair biraz fikir edinmen lazım. Daha önceki yazılarda (burada ve burada) belirttiğim gibi bu makale okuma işi şart. Her şeyi anlamana gerek yok, ama hocalara “ne iş olsa yaparım abi” yaklaşımı iyi değil.

Bir de elbette tanıdıklara sormak da güzel bir yöntem (“Falanca konusunda çalışan bildiğiniz bir lab var mı, beni o kişilerle bağlantıya geçirebilir misiniz?”). Bu yöntem hem hocanın nasıl bir insan olduğuna dair önceden bilgi edinmek için de güzel bir fırsat. Zira doktora danışmanını dikkatli seçmek, daha önce bahsettiğim gibi, çok önemli bir mesele.

Bu arada, her ne kadar ikinci yöntemin (doğrudan bağlantıya geçme) daha iyi olduğunu düşünüyor olsam da, iş ilanlarının olduğu bir kaç diğer kaynağı da vereyim, bir göz atmakta fayda olabilir ama özellikle ilgilendiğin alanla ilgili şeyleri bulmak biraz şans işi:

- Nature Jobs

- AAAS Science Careers

- Chronicles of Higher Education

- EvolDir

Bir sonraki yazıda “Hangisini seçeyim?” sorusuna odaklanacağız. Bu sorunun içeriği daha çok hangi ülke/program bağlamında olacak (hocadan ziyade, zira o konuya önceden değinmiştim).

Bir de bu arkadaşa verdiğim cevapta yazmanın bir anlamı yoktu ama, yurtdışında staj yapmayı çok istiyorsanız, bu işi araştırmaya, okuyup düşünmeye, varsa burs olanaklarına bakmaya çok daha önceden (sonbahar döneminden) başlamanızı tavsiye ediyorum. Özellikle eğer sınavla vesaire öğrenci kabul eden staj programları varsa, bunların başvuruları eminim ki bahar döneminden önce yapılıyor olmalı. Eğer tek tek hocalarla bağlantıya geçme yöntemini izleyecekseniz (bakınız aşağıda bahsediyorum) o zaman da makale okumak vs için vakte ihtiyacınız olacak. Yani özetle bahara bırakmayın. En az 8-9 ay önceden başlayın aramaya derim. (“Ama onca kalkülüs, analitik kimya, moleküler biyoloji sınavının arasında buna nasıl zaman bulucaz hocam ya?” Biliyorum zor. Ama yurtdışında staj çok istediğiniz birşeyse ona göre kolları erken sıvayıp bu ekstra adımları atmak durumundasınız. Bir de şu yazıyı okumadıysanız bir okuyun.)

Gelelim bahsettiğim arkadaşa verdiğim cevaba:

Sevgili Fındık,

Öncelikle benim ne yazık ki şu anda stajyer öğrenci alma imkanım yok. Zannediyorum ABD’ye gelebilmek için genelde kendi uçak paranı vesaire vermeyi göze almak gerekiyor. Eğer şansın yaver gider de kabul edecek bir lab bulabilirsen o zaman genelde aylık ufak bir maaş verirler (ama onun da hemen yatması mümkün olmuyor, yani yanında sana bir ay yetecek kadar parayı da götürmen gerekiyor). Özetle maddi olarak karşılayabileceğin bir şey olup olmadığına karar verebilmen açısından veriyorum bu bilgileri. Vize masrafları + yol parası + ilk ay için gerekecek para + sağlık sigortası vs vs. ABD için bunları karşılayamayacaksan vaktini boşa harcamamış, Avrupa’daki olanaklara odaklanmış olursun.

İkincisi artık “hoca” kafasına ermiş bir insan olarak, yazdıklarını okuduğumda “Eğer stajyer alabilecek imkanım olsaydı, yani alıcı gözle bakabilseydim, bir öğrenci bana yazdığında ne görmeyi isterdim?” diye düşündüm. Bana kalırsa “ne iş olsa yaparım hocam” yaklaşımı iyi değil. Öncelikle staj için hocalarla doğrudan bağlantıya geçmek, üniversitelerin ofislerine vesaire mail atmaktan daha mantıklı. Ama bir hoca ile bağlantıya geçerken “tek amacım olabildiğince çok teknik öğrenmek” deyince onlara çekici gelmeyebilir. “Araştırma alanınız hakkında bilgi edindim, X, Y, Z konusu ilgimi çekiyor, sizinle yazın staj yapma olasılıkları varsa nedir merak ediyorum” diye yaklaşmak daha iyi sonuç verecektir diye düşünüyorum. Özetle, bu senin işini zorlaştırıyor, yani oturup makaleleri okuman biraz bu hocalar ne yapıyor anlaman lazım. Ama olması gereken de bu. Daha konsept bazlı yaklaşmak. Senin ne ilgini çekiyor, seni ne meraklandırıyor. Nobel ödülü alacak fikirlerle gelmeni beklemiyoruz elbet. Ama biraz okumuş merak etmiş olmanı, bilimsel sorular sorabiliyor olmanı bekliyoruz. Bir de illa ki bütün hayatını o konuya adaman da gerekmiyor, biraz ilgini çeken bir konu olması yeter. En azından makaleleri okuyup biraz analitik düşünebiliyor musun, bunu karşındaki hocaya gösterebilirsen olumlu bir cevap alma olasılığın artabilir.

Bir de malesef bu işler hep tanıdıklar aracılığıyla daha kolay oluyor. Daha önce çalıştığın yerlerde senden memnun kaldılarsa, oradaki kişilere bir sorabilirsin, bildikleri, seni bağlantıya sokabilecekleri bir laboratuvar var mı yurt dışında diye.

Aklıma gelen bir başka şey, e-mail gönderdiğin insanların çok meşgul insanlar olduklarını aklından çıkarma. Mesela bana gönderdiğin transkriptin ikinci sayfası ekranda 90 derece dönmüş olduğundan rahat okunmuyor ve uğraşasım gelmedi. Eğer bu transkripti yabancı hocalara göndereceksen, Ders Adı vs gibi alanların İngilizcesi yok (belki sayfanın arkasında vardır bilemiyorum – Bulunduğun okulda İngilizce transkript versiyonu veriyor olabilirler). Özetle, bu dökümanlara en fazla birkaç dakika ayıracak bu insanlar. Ona göre gönderdiğin dökümanların ilk bakışta rahat anlaşılabilir olması çok önemli.

Aklıma gelenler bu kadar. Kusura bakma ancak bu kadar yardımcı olabiliyorum. Umarım gönlüne göre bir şey bulursun. Yurtdışında bir şey bulamazsan da Türkiye’de iyi bir yerler bulmaya çalış. Şevkini kırmasın bu durum. Bol bol oku, vizyonunu genişlet. Merak et, kendine ve başkalarına bilimsel sorular sor.

“..garip bir ablalık duygusu ile senin çizeceğin yolun benimki kadar zorlu olmaması için elimden geleni yapmak istiyorum.”

Sonra farkettim ki, sadece onun için değil, doktora yapmak çılgınlığına düşmüş hepiniz için aslında elimden geleni yapmak, bir şekilde yardımcı olabilmek istiyorum. Bugün elimden gelen ona yazdıklarımı sizinle paylaşmaktan ibaret. Umarım dünyanın herhangi bir yerinde, kendisini yepyeni bir ülkede yapayalnız, önündeki yolu isli ve asfaltsız bulan çiçeği burnunda doktora öğrencilerine, veya doktoraya başlamayı düşünenlere bir faydası olur, işlerine yarayacak bir fikir verir.

Fotoğraf: Platynereis embriyosu © B. Duygu Özpolat

Nerede Rotasyon yapacağınızı (nihayetinde doktora hocanızı) nasıl seçmelisiniz?

Bir kısmınızın bildiği ve uzun bir süre önce bu blogda da (konuk yazarlar sağolsun) bahsettiğimiz üzere, doktora programlarının tabiatı ülkeden ülkeye, hatta bazen aynı üke içinde okula veya bilimdalına göre çok değişebiliyor (Hollanda’da doktora, ABD’de doktora, Sosyal bilimler doktora). Aşağıda yazdıklarım, daha çok biyolojik bilimler alanında ABD’de doktora yapanlar için, AMA başka herkesin de faydalanabileceği genel fikirler de olduğunu düşünüyorum. (Bir de daha önce bu doktora hocası seçimi konusuna değinmiştik. Fakat sene  2009 imiş, üzerinden çok zaman geçti, vizyonlar değişti, konuyu bir daha ziyaret etmekte fayda var.)

ABD’deki çoğu biyolojik bilim doktora programında laboratuvar rotasyonu yapılıyor. Bu şu demek: sizi doktora öğrencisi olarak bir doktora programına kabul ettiklerinde, doğrudan bir hoca ve lab ile başlamıyorsunuz (ama kimi programlarda bu da mümkün). Bölümde ilginizi çeken 3 labda, genelde 3-4 aylık rotasyonlar yapıp, en sonunda nerede kalmak istediğinize (tabi onlar da sizi istiyorsa) karar veriyorsunuz.

Daha fazla uzatmadan, yazdıklarımı kopyalayıp yapıştırıyorum, keyifli okumalar. (Mektubu yazdığım kişinin ismini değiştirdim.)

Rotasyon için lab seçme kriterleri

Rotasyonlar ve lab seçimi konusunda bir kaç şey yazayım. Bunların seni bunaltmasını istemem, zira aklında bir sürü başka şey var biliyorum, ama elinden geliyorsa seçim yaparken şu noktalara dikkat etmeye çalış (tabi bazen her şey bir arada olmuyor, ama en azından ideale en yakını bulabilirsen daha rahat edersin, daha keyifli bir doktora deneyimi yaşarsın diye düşünüyorum). Liste en önemliden en az önemliye gibi gibi:

1) Akademik yayın yapmak: Şu anda akademinin geldiği durum malesef tamamen kimin kaç makalesi var, nerede yayınlanmış üzerine dönüyor. Bazı hocalar bu konuda yeterince dikkatli değiller ve makale yayınlamanın öğrencinin ileride kariyeri için ne kadar kritik olduğunu ya düşünemiyorlar ya da (kendi tercihleri yüzünden) görmezden geliyorlar. İlgini çeken lab geçen 5 senede ne kadar yayın yapmış, mezun olan doktora öğrencileri mezun olmadan makale çıkarabilmişler mi? Bunlara bir bak. Mezun olmaya yakın bir makale yayınlamış olmak çok önemli (benim yoktu malesef) zira bu sayede post-doc için fellowship vesaireye başvurabiliyorsun, değilse şansın çok zor. Yani her ne kadar bu şekilde stratejik düşünmek olayın bilimsel romantizminden götürse de Bu ahval ve şerait içinde vazifen, mezun olmadan makale yayınlamak! Ayşeciğim, bu cümlenin ne kadar altını çizsem, havaifişeklerle bezesem az. Gerçekten gideceğin labın makale basmaktaki verimliliği çok önemli.

2) Hocanın karakteri, labdakilerin genel dinamikleri: Kendine uygun hoca bulmak biraz sevgili/eş bulmaya benziyor, herkesin aradığı ihtiyaç duyduğu şey farklı. Fakat seninle biraz benzer bir eğitimden, kültürel geçmişten geldiğimizi, ve anlattıklarını da göz önünde bulundurarak, sana biraz daha “hands on” yani ilgili bir hoca iyi gelebilir diye düşünüyorum. ABD’de bazı lablarda hocanın yüzünü haftalarca bile görmediğin olur. Yani o da çok keyifli bir şey, kendi kendine yetmeyi, kendi başına iş yapmayı öğrenmek. Ama başlangıçta elimizden tutacak (hele ki eğer daha önce pek lab deneyimimiz yoksa) birilerinin laboratuvarda bulunması çok önemli. Bu anlamda genelde genç hocalar daha ilgili oluyorlar, ama aynı zamanda control-freak olma ihtimalleri de oluyor tabi (her ıcık cıcık ayrıntıya karışma gibi). Zamanla bir denge oturur elbet, karşındaki çok anormal bir kontrol manyağı olmadığı sürece. Veya bir alternatif de, belki hoca çok ortalarda yoksa bile, labda yıllanmış, deneyimli sana yardımcı olabilecek, seni teknik konularda eğitip yol gösterebilecek başka birileri vardır, o da olur. Ama yalnız kalacağın ve bu şekilde başkalarından destek alamayacağın bir labda doktora yapmaya çalışırsan acayip zorlanırsın. Bir de rotasyon yaparken genel olarak labdaki insanların birbirleriyle iletişimi dramalı mı, abuk subuk dedikodular filan dönüyor mu dikkat et. Sırf bu yüzden sevdiğin bir hocayla çalışmamazlık etme, ama o tip saçmalıkların çok açık açık yaşandığı bir laba katılırken de çok dikkatli ol derim. (Hayalimde senin bulunduğun enstitü nedense unicornların koşuşturduğu, gökkuşaklarının yerden fışkırdığı bir ortam olarak canlanıyor, o yüzden bu şekilde berbat lab ortamlarını yakıştıramıyorum, ama insan her yerde insan, ve bu gıcık karakterlere her yerde rastlıyoruz malesef).

3) Çalışacağın konu: Konun senin ilgini çekmesi ve heyecanlandırması çok önemli. Bu da sevgili gibi, aşık olmadığın bir insanı öpmek gibi. Yani öpersin, öpmek güzel bir şey ama öptüğün kişiye bağlı. Hiç içine sinmeyen birini 5 sene boyunca öpmek korkunç bişey :) Bu konuda direkman kalbini dinlemeye çalış bence, konu ne olursa olsun, seni heyecanlandırıyor mu, konu hakkında bilgin az da olsa çok da olsa farketmez, böyle birinden hoşlanmak gibi, ilk görüşte bi elektrik var mı? Şimdi o elektriği aldıktan sonra, muhtemelen karşında birden fazla aday olacak. O noktada başka kriterleri hesaba katmaya başlayabilirsin. Konu hot topic mi, yeni cutting-edge tekniklerin, yaklaşımları içeriyor mu (aceleden İngilizce kelimeler kullandığım için kusura bakma, bu konuda tembelleşmeye başladım).

4) Öğreneceğin teknikler: Öncelikle, doktora sırasında ne kadar çok teknik öğrenebilirsen o kadar iyi. O yüzden seni sürekli aynı şeyi yapmaya itecek bir projenin rahatlığına kapılmayıp, bir sürü farklı konuda deneyim edinmeni sağlayabilecek, geniş spektrumlu bir yaklaşım öneriyorum. Ama bu elbette biraz da kişilik ve tercih meselesi. Kimi insanlar belli bir konuda çok manyak gibi uzmanlaşmayı seviyorlar. Fakat her şeye rağmen uzun vadede eğer akademide kalmayı düşünüyorsan, kariyerinde ilerledikçe sürekli sürekli repertuarına yeni şeyler eklemen gerekecek. Bu yüzden karşına yeni bir teknik öğrenme fırsatı çıktığında hemen atla. O fırsatları hiç kaçırma. Teknikler konusunda bir nokta da şu: Eğer şu anda aklında “kesin Türkiye’ye dönmek istiyorum doktoradan sonra” gibi bir fikir varsa, belki de öğreneceğin, uzmanlaşacağın şeyleri ona göre biraz stratejik seçmekte fayda var. Şöyle ki, mesela biyoinformatik vesaire gibi, çok pahalı ekipman vesaire gerektirmeyen, özünde bir bilgisayar başından da yapılabilecek alanlarda uzmanlaşmak ileride şartların daha kısıtlı olduğu yerlerde bile gayet son moda işleri yapabilmene olanak verir. Fakat benim gibi gönlünü confocal live-imaging vesaireye kaptırırsan, ABD içinde bile yapmak istediğin işi yapabileceğin yerlerin sayısı ciddi miktarda azalıyor. Zira en son model mikroskopların olmadığı herhangi bir enstitü, benim işimi yapamayacağım bir yer oluyor. Yani bunlar biraz uzun vade için de olsa önemli noktalar, ama aklında kesin Türkiye’ye dönmek varsa. Değilse bişekilde hallolur, canın ne istiyorsa onu yap, kasma :)

5) Para para para: Umuyorum ki para konusu senin bulunduğun yerde çok sorun olmayacak, ama gideceğin labın grant/funding durumu nedir, bunları hocaya açıkça sorabilirsin. Genelde doktora öğrencisiyken çok çok problem olmuyor, maaşını departman da karşılayabiliyor bir sorun olursa, ama eğer labda para sıkıntısı varsa ne tür deneyler yapıp yapamayacağına, konferanslara gidip gidemeyeceğine vs etki ediyor. Bu para meselesi post-doc aşamasında çok kritik. Ama doktora için de labın genel durumunu bilmekte fayda var.

Son olarak, Türkiye’den ABD’ye giden öğrenciler genelde oradakilere göre “utangaç” tabiatlı oluyorlar. Soru sormaktan çekinme. Hocalara “bana önerebileceğiniz review veya makale filan var mı, labınızdaki çalışmalarla ilgili daha derinlemesine bilgi edinmem için nereden başlamamı önerirsiniz” filan diye sorabilirsin. Çok hoşlarına gider, proactive student <3